Badania i raport zrealizowano w ramach naboru o objęcie wsparciem z Planu Rozwojowego dotyczącego realizacji projektu w ramach naboru Inwestycji A.3.1.1 pt. „Zbudowanie systemu koordynacji i monitorowania regionalnych działań na rzecz kształcenia zawodowego, szkolnictwa wyższego oraz uczenia się przez całe życie, w tym uczenia się dorosłych” nr umowy o objęcie wsparciem KPO/22/LLL/U/0013.
Wstęp
Współczesny przemysł w krajach rozwiniętych znajduje się w fazie głębokiej transformacji, której główne kierunki wyznaczają: postęp technologiczny, cyfryzacja procesów produkcyjnych oraz rosnące znaczenie celów klimatycznych i środowiskowych. Proces ten wpisuje się w szersze przemiany gospodarki europejskiej, w której coraz większą rolę odgrywają technologie cyfrowe, działalność badawczo-rozwojowa oraz rozwój niskoemisyjnych źródeł energii. W konsekwencji zmienia się zarówno sposób funkcjonowania przedsiębiorstw przemysłowych, jak i zestaw czynników determinujących lokalizację nowych inwestycji produkcyjnych.
Transformacja ta prowadzi do stopniowego przechodzenia od tradycyjnego modelu działalności przemysłowej – opartego przede wszystkim na dostępności surowców, relatywnie niskich kosztach pracy oraz podstawowej infrastrukturze transportowej – do modelu, w którym kluczowe znaczenie mają zasoby wiedzy, potencjał innowacyjny, dostępność wysoko wykwalifikowanych kadr oraz możliwość wykorzystania czystych źródeł energii.
Zmiany te są dodatkowo wzmacniane przez ewolucję polityki przemysłowej Unii Europejskiej. W odpowiedzi na rosnącą konkurencję technologiczną ze strony Stanów Zjednoczonych i Azji, a także doświadczenia związane z zakłóceniami globalnych łańcuchów dostaw, UE podejmuje działania ukierunkowane na wzmacnianie własnej bazy produkcyjnej oraz rozwój strategicznych sektorów gospodarki. Wśród kluczowych obszarów wskazywanych w dokumentach strategicznych, takich jak m.in. Digitalising the Energy System Action Plan (2022), European Chips Act (2023), AI Act (2024), znajdują się m.in. półprzewodniki, technologie cyfrowe, sztuczna inteligencja, energetyka odnawialna oraz przemysł związany z transformacją energetyczną. Działania te sprzyjają procesom częściowej regionalizacji produkcji oraz zwiększają znaczenie lokalnych uwarunkowań rozwojowych dla decyzji inwestycyjnych przedsiębiorstw.
Jednym z najważniejszych nowych uwarunkowań rozwoju przemysłu staje się dostępność zielonej energii. Wprowadzenie ambitnych celów klimatycznych, rozwój regulacji dotyczących raportowania śladu węglowego oraz rosnąca presja inwestorów, instytucji finansowych i partnerów biznesowych na ograniczanie emisji gazów cieplarnianych powodują, że przedsiębiorstwa przemysłowe coraz częściej uwzględniają dostęp do energii ze źródeł odnawialnych w procesach decyzyjnych dotyczących lokalizacji działalności. Należy się spodziewać, że znaczenie tego czynnika będzie w nadchodzących latach dalej rosło.
Równolegle obserwowane są zmiany w strukturze zapotrzebowania na zasoby pracy w sektorze przemysłowym. Nowoczesna działalność produkcyjna coraz częściej wymaga kompetencji związanych z automatyzacją, robotyzacją, analizą danych, technologiami informacyjno-komunikacyjnymi czy zaawansowaną inżynierią procesową. Oznacza to, że atrakcyjność inwestycyjna regionów zależy nie tylko od prostej dostępności zasobów pracy, lecz także od ich jakości (struktury kwalifikacyjnej). W tym kontekście istotnego znaczenia nabiera również szeroko rozumiana jakość życia, wpływająca na zdolność regionów do przyciągania i zatrzymywania wysoko wykwalifikowanych pracowników.
Jednocześnie warto podkreślić, że zmieniające się uwarunkowania funkcjonowania przemysłu nie prowadzą do całkowitego zniwelowania znaczenia tradycyjnych czynników lokalizacji działalności produkcyjnej. Nadal istotną rolę odgrywają takie elementy, jak koszty pracy, dostępność infrastruktury transportowej, poziom rozwoju gospodarczego regionu czy dostępność terenów inwestycyjnych przygotowanych pod działalność przemysłową. W praktyce decyzje lokalizacyjne przedsiębiorstw mają charakter wieloczynnikowy i wynikają z kombinacji różnych uwarunkowań ekonomicznych, infrastrukturalnych, społecznych oraz środowiskowych.
Zmiany struktury czynników lokalizacji działalności przemysłowej mogą prowadzić do przekształceń przestrzennego układu konkurencyjności regionów – część z nich może wzmacniać swoją pozycję w rywalizacji o lokalizację nowych inwestycji przemysłowych, podczas gdy inne mogą doświadczać spadku atrakcyjności inwestycyjnej. Jak na tle zmieniających się uwarunkowań rozwoju przemysłu prezentuje się województwo pomorskie? W jakim stopniu kombinacja czynników lokalizacji występujących w regionie odpowiada potrzebom przedsiębiorstw reprezentujących szeroko rozumiany sektor nowoczesnego przemysłu? Jak zmieniła się pozycja Pomorza w krajowym układzie konkurencyjności regionów w ostatnich latach oraz które województwa można dziś uznać za jego najważniejszych konkurentów w rywalizacji o lokalizację nowych inwestycji przemysłowych?
…